❦
Poesie
Carlo Porta
1819
❧

Poesie

1819

Da La Ninetta del Verzee

Bravo el mè Baldissar! bravo el mè nan!
l’eva poeù vora de vegnì a trovamm…
T’el seet mattascion porch che maneman
l’è on mes che no te vegnet a ciollamm?
Ah Cristo! Cristo! com’hin frecc sti man!
Bell bell… speccia on freguj… te voeu geramm,
bolgirossa! che giazz! aja i mee tett!
che bell cojon, sont minga on scoldalett.

Pover tett nèe?… te sentet com’hin froll?
Ma, gh’hoo avuu ona passion, varda, in sti dì
che l’è stada, per brio! el mè tracoll.
L’è quaj cossa ancamò se sont insci.
Ven scià… settet giò on poo… già l’è anmò moll,
e poeù coss’eet de fà? l’è venerdì,
gh’è minga d’opra: descorremm on poo,
chè subet che l’è all’orden te la doo.

Varda el mè Baldissar se se pò dà
on mond pussee carogna, on mond pù infamm!
Te se regordet d’avemm vist per cà
quell gioven magher, longh come on salamm,
ch’el me vegneva a toeù de andà a ballà?
Che di voeult te l’ee vist a peccenamm?
Ben: sent adess, sto roffianon strozzaa
che tir fioeul d’ona negra el m’ha giugaa.
Prima de tutt t’ee de savè che fina
de vint agn fa, quand sont restada indree
della povera mamm, la mia medina,
che adess, jesuss! l’è al Gentilin anca lee,
per no invodamm a santa Catarina,
o lassamm andà in cà d’on quaj mestee,
la m’ha tiraa in cà sova e tegnuu inguala
d’ona soa tosa vera e naturala.

Sta mia medina l’eva ona tetton,
matta, allegra quell mai che se pò dà:
ghe piaseva a paccià del bell e bon
e andà dent per i boeucc a boccalà:
ma sora tutt poeù la soa gran passion
l’eva quella de fassela fregà:
oh intuitù de quest gh’è nient de noeuv,
desdott in fira e fresca come on oeuv.

In quell temp la gh’aveva per gimacch
on gioven d’offellee, fort, traccagnott,
ch’el stava lì in la porta e in l’uss attacch.
Costuu, me cunten ch’el gh’avess de sott
on peston de pirotta masiacch,
ma basta, fussel mò per sto bescott,
o per quij del mestee ch’el ghe portava,
l’offellee l’eva lu ch’el le ciavava.

S’ha mò de dà l’inconter che costuu
el gh’ha giusta d’avegh anch lu on bagaj,
che l’è nient alter che quell porch fottuu
che m’è costaa in sti dì tanto travaj.
Insci, cont el stà insemma tutt e duu,
col giugà insemma e fà quij cattanaj
che fan tucc i fioeu, semm rivaa a quell
de trovass cott tutt duu senza savell.

Intrattanta, per via della via
dell’intrigh insci faa della medina,
ne faven dormì nun bardassaria
foeura di pee de lor in la cusina;
là ne saraven sù all’ave maria
de sira fina a quella de mattina,
e là nun de per nun tutta la nocc
sevem patron de fà onia sort de locc.

Fin però che semm staa duu cisquittitt,
ciovè a dì de des, vundes, dodes agn,
se semm faa quaj carezz e quaj basitt,
e poeù voltavem là come lasagn;
ma quand emm comenzaa a sentì i gallitt
vers la part che comenzen i cavagn,
se semm accort d’avegh di olter besogn
on poo pussee gajard de quij del sogn.

Ma sì! per dilla giusta, in quant a mì,
sto besogn savarev minga spiegall…
soo che sentiva el sangu come a buì,
che gh’aveva ona voeuja de tentall
e in l’istess temp vergogna a comparì.
Soo anch che andava in broeuda in del basall,
e soo che quand el me toccava i tett
trepillava del gust come on gallett.

Soo de giunta che, quand alla mattina
me toccava de andà a tend in Verzee
alla banca del pess della medina,
ogni bott che passass on perrucchee
o quajghedun con bianca la marsina,
me sentiva a rugà fina in di pee:
me andava insemma i onz della stadera
e el coeur l’andava a vella e el coo a stondera.

Mì el mè Pepp el vedeva de per tutt,
e semper ghe l’aveva de denanz:
mi el vedeva in di tèmol, in di trutt,
in di micch, in la suppa, in di pittanz,
no gh’eva giovenott, né bell né brutt,
che se podess ris’cià de famm di avanz:
respondeva pesciad, desgarb e slepp,
e tutt sti coss in grazia del mè Pepp.

Né l’è minga de dì che fin d’allora
el m’avess missa alla comunion.
On cazz! Me poden dà on cortell in gora
se mi pensava mai che in di colzon
ghe fudess dent de quella sort de bora!
A vedè come el mond l’è mai cojon!
Tucc me credeven ona gran canonega,
e seva fatta pesc che nè ona monega.

Anzi gh’hoo anmò in la ment la gran paura
che hoo avuu, quand de lì a on pezz me l’ha daa in man,
l’hoo creduu on boll, ona besiadura,
on bugnon (soeuja mì), on quaj maa de can,
e soo che m’è soltaa ai oeucc addrittura
come on s’cioppon de piang, ma lu, el giavan,
da bravo perucchee el s’è miss a rid
e a saramel pù strenc in mezz ai did.

Cristo! che sgarbiada de cervell
l’è staa per mì quell cioll in ardion.
Poss dì ch’el m’ha daa in man minga on usell,
ma el manegh de tucc quanc i cognizion;
allora subet hoo capii tutt quell
che se daven d’intend paricc smorbion
quand lì alla banca me diseven milla
cinad sulla panscietta e sulla inguilla.

Lì emm comenzaa tutt duu de sto moment
a lavorass intorna de fadiga,
lu a fà onia possa per sonamel dent
e mì olter tant per stoppagh sù la figa.
Fors anca el sarà staa on presentiment,
ma l’ha avuu pari a sbatt, l’hoo faa stà in riga,
ghe l’hoo basaa, menaa, gh’hoo daa de tetta,
ma de pondamel?… voj! ciappa sta fetta.

Sent mò che macciavella de birbon
l’è rivaa a tirà a man per mettem sott.
L’ha comenzaa a fà el trist, el lumagon,
a fass vedè a mangià pocch o nagott.
Lu el me schivava, el fava repetton,
el sospirava come on mantes rott,
e con pù mi ghe andava per el vers
con pussee el fava el pregn, el gnucch, l’invers.

Infin quand l’ha creduu de vess a tir
vedi ch’el mett a voltra on cortellasc
e ch’el sbassa i cannij incontra al fir:
mi, bona a dagh a trà, fermegh el brasc,
e prepotenta e franca come on sbir,
Cossa farisset mai, dighi, pajasc?…
Cossa vuj fà, el respond… mazzamm… morì…
fornì sta vitta… contentatt anch tì…

Sanguanon! che dianzer de paroll!
m’è calaa i forz de sbalz, m’è vegnuu frecc.
Me sont pondada a lu coj brasc al coll,
e lu borlonem là a travers al lecc,
e lì in terra el cortell, in aria el cioll,
lecchem, basem, stroffignem, brascem strecc,
Ninin… tas… lassem fà… pensa nagotta…
sto fioeul d’ona vacca el me l’ha rotta.

Ona voeulta poeù rotta che l’è stada
no gh’è staa pù resguard né pù respett.
Via ona ciavada on’altra gran ciavada,
no se fava olter facc che quell giughett,
e se con tant piccià nol m’ha impregnada
l’è proppi robba de fà fà on quadrett,
tanto pù che sti usij già hin certi ordegn
che fornissen el gioeugh con lassà pregn.
[…]

Infin per compì l’opra adess mò sent
cossa ghe solta in coo a sto porch infamm!
Giust on mes fa el ven chì, el me sara dent,
e el me dis ch’el gh’ha voeuja de ciavamm;
voo sul lecc: me le mett lì insci on poo arent,
e poeù, paffeta, el fa per inculamm;
mì allora streng el ghicc, dagh on button,
e dighi… Ovej!… coss’hin sti pretension!

Nanca el cuu poss salvamm sangua de dì!
Malarbetto ludron, brutto pendizzi!
el cuu l’è mè, vuj fann quell che vuj mì
né hoo besogn de cavatt de sti caprizzi.
S’avess vorsuu dall via, a st’ora chì
sarev fors maridada a vun d’offizzi.
Figuret mò se sont inscì cojonna
de mettem sott a ti a fà la seggionna!

Infin vedend che dura come on sass
no dava a scolt pù al piang nè al sospirà,
nè al solet sloffi de vorè mazzass,
el s’è ressolt de fammela pagà;
nè savend toeù oltra straa de vendicass
l’è andaa a cercà on poetta e el m’ha faa fà
ona dianzer d’ona bosinada
de famm fà la minee perfinna in strada.

Ecco el mè Baldissar, ecco on trattin
la reson bolgironna di passion
che me deslenguen come on candirin.
Ma el pussee pesc anmò di mee magon
l’è a vedè che sta birba d’on bosin
tra i lapp ch’el dis per mettem in canzon
el ghe ne infira voeuna, el mè car nan,
che tend nient manca che a famm perd el pan.

L’è rivaa fina a dì che gh’hoo in di oss
on morbo vecc de brusà via l’usell!
Ma se pò dà on trattà pussee balloss,
on’azion pussee infamma e de cortell?
Pacciamm tutt, godemm tutt, e de maross
taccamm anca in l’onor, toeumm anca quell?
Questa per cristo no la poss capì:
mì impestada?… Buffon!… dighel mò tì.

Dighel mò ti, per brio! se gh’è ona donna
pussee sana de mì in tutt quant Milan!
Te le taccarà ben lì alla Coronna
la Mora del sciall giald, ma mì, doman!
Ma ovej!… varda che aria bolgironna
l’ha ciappaa sto tò cioll!… scià… scià el mè nan…
dammel car… toeù… l’è tova… ah dio!… ciccin…!
Vegni… ve… gni… ghe sont… Cecca?… el cadin.

Dal Marchionn di gamb avert

Godeva la mia vita i mes indree
proppi campagna, in pas e in libertaa;
i varoeul i eva faa,
seva foeura di busch quant al mestee,
e in grazia di desgrazzi
che de bagaj m’han revoltaa i garett
aveva anch passaa nett
el pù malarbetton de tucc i dazzi.

Seva insomma la incia de Milan,
el capp di logg, el pader di legrij,
e in tucc i cottarij
no se parlava d’olter che del Nan.
De gionta anca sonava
fior de sonad in sull’armandorin,
e se andava a on festin
gh’eva subet la gent che se portava.

E appont in su la sara del Battista
in dove fava el primm sto carnevaa
me sorit trovaa imbrojaa
come on merla in di lazz a l’improvvista.
Mì inscì come se fa
giubianava per spass con la Tetton,
e lee con quij oggion
la me dava mej ansa a giubianà.

Che fitt, che foi! Mì la vardava lee
e lee de scrocca la vardava mì,
i nost oeucc even lì
saldo adoss vun de l’oltra innanz indree,
ma infin daj e redaj
doeuggia, sbarloeuggia quij duu oggion de foeugh,
sont rivaa in coo del gioeugh
a brusattamm i ar come on parpaj.

Ma el colp che m’ha traa là come on per cott
l’è staa quand ona sira sta baltrocca
la m’ha strappaa de bocca
la caraffa lì lì in sull’ultem gott
e postandela in mezz
de quij duu laver ch’even de bornis,
Sur Marchiònn, la dis,
bevi con pocch respett i soeu bellezz!

In quell pont ona vampa de calor
la m’ha quattaa la faccia, el coeur, el coll;
soltaven i paroll
e i oeucc voreven soltà foeura anch lor,
e fin l’armandorin,
che ghe l’eva de car come on fradell,
el m’è borlaa anca quell
debass del pè di pee de l’orchestin.

A vedella chi inscì con che premura
la s’è sbassada giò per toeummel sù,
Cristo! n’hoo possuu pù,
che bombè, che gambott, che inquartadura!
La m’ha daa de maross
tra el manegh e i biroeu ona strengiudina
de man tant moresina
ch’hoo sentuu i sgrisor fina in mezz di oss.

Dormiven dò tosann

Dormiven dò tosann tutt dò attaccaa
alla stanza de lecc della mammina,
vergin istess tutt dò, ma in quella etaa
che comenza a spiurigh la passarina;

tant che a dispett della verginitaa
faven tra lor di cunt ona mattina
sul gust che pò dà on cazz bell e tiraa
e sulla forma che pò fagh pù mina.

Vuna la dava el vant al curt e al gross,
l’oltra al longh e suttil, e in del descor
diseven e prò e contra di bej coss;

quand, stuffa, la mammina la se mett
a sbraggià a quanta vos: Cossa san lor?
Dur, e ch’el dura, e citto vessighett.

La nomina del cappellan

Alla Marchesa Paola Cangiasa,
vuna di primm damazz de Lombardia,
gh’era mort don Gliceri, el pret de casa,
in grazia d’ona peripneumonia
che la gh’ha faa quistà in del sforaggiass
a mennagh sul mezz dì la Lilla a spass.

L’eva la Lilla ona cagna maltesa
tutta goss, tutta pel e tutta lard,
e in cà Cangiasa, dopo la Marchesa,
l’eva la bestia de maggior riguard,
de moeud che guaja al ciel falla sguagnì,
guaja sbeffalla, guaja a dagh del tì.

El l’ha savuda el pover don Galdin,
che in de la truscia de l’elevazion
avendegh inscì in fall schisciaa el covin
gh’è toccaa lì a l’altar del pret cojon,
e el sò bon tibi, appenna in sacrestia,
de mett giò la pianeda e trottà via.

In mezz a questa appenna don Gliceri
l’ha comenzaa a giugà a l’amora el fiaa,
è cors da tutt i part on diavoleri
de reverendi di busecch schisciaa
per vede de ottegnì la bona sort
de slargaj foeura in loeugh e stat del mort.

Chè infin di fin, se in cà de donna Pavola
no gh’era per i pret on gran rispett,
almanca gh’era on fioretton de tavola
de fà sarà sù on oeucc su sto difett
minga domá a on gallupp de on cappellan,
ma a paricc di teologh de Milan.

Gh’era de gionta la soa brava messa
a trenta borr, senza manutenzion,
allogg in cà, lavandaria, soppressa,
ciccolatt, acqua sporca a colazion,
bona campagna, palpiroeu a Natal,
sicché, se corren, cazz, l’è natural!

Ma la Marchesa che no la voreva
seccass la scuffia con la furugada
l’ha faa savè a tucc quij che concorreva
che dovessen vegnì la tal giornada,
che dopo avej veduu e parlaa con tutt
l’avria poi fatt ciò che le foss piacciutt.

Ecco che riva intant la gran mattina,
ecco el palazz tutt quant in moviment,
pret in cort, pret suj scal, pret in cusina,
pienn i anticamer de l’appartament,
gh’è i pret di feud, el gh’è i Còrs, gh’è i nost,
par on vol de scorbatt che vaga a post.

El gran rembomb di vòlt, el cattabuj
de la mormorazion che ghe fan sott,
el strusament di pee, di ferr de muj
che gh’han sott ai sciavatt quij sacerdott,
fan tutt insemma on ghett, on sbragalismo,
ch’el par che coppen el Romanticismo.

Baja la Lilla, baja la Marchesa
tutt e dò dessedaa del gran baccan;
i pret che hin solit a sbraggià anca in gesa
ghe la dan dent senza rispett uman,
quand on camerleccaj dolz come on ors
el corr a strozzagh lì tucc i discors.

Semm in piazza, per Dio, o indove semm?
Sangue de dì, che discrezion l’è questa!
Alto là, citto: quij duu in fond... andemm...

Leggevem on bell dì

Leggevem on bell dì per noster spass
i avventar amoros de Lanzellott;
no gh’eva terz incomod che seccass,
stoo per dì s’avarav poduu stà biott;
e rivand in del legg a certi pass
ne vegneva la faccia de pancott
e i nost oeucc se incontraven, come a dì
perché no pomm fà istess anca mì e tì?

Ma quand semm vegnuu al punt che el Paladin
el segilla a Zenevra el rid in bocca
cont el pù cald e s’ciasser di basin,
tutt tremant el mè Pavol me ne imbocca
vun compagn che ’l ne fa de zoffreghin.
Ah liber porch, fioeul d’ona baltrocca!
Tira giò galiott che te see bravo:
per tutt quell dì gh’emm miss el segn, e s’ciavo!
❦ Poesie · Carlo Porta · 1819
Libri